ਅੰਕੜਿਆਂ ਤੋਂ ਅਨੁਭਵੀ ਅਤੇ ਅਣੂ ਸੂਤਰ

ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਅਨੁਪਾਤ ਬਨਾਮ ਅਸਲ ਸੰਘਟਨ

ਅਨੁਭਵੀ ਸੂਤਰ ਕਿਸੇ ਯੌਗਿਕ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੂਰਨ-ਅੰਕ ਅਨੁਪਾਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਣੂ ਸੂਤਰ ਇੱਕ ਅਣੂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੀ ਅਸਲ ਗਿਣਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਨੁਭਵੀ ਸੂਤਰ ਦਾ ਪੂਰਨ-ਅੰਕ ਗੁਣਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪਰਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਅਣੂ ਸੂਤਰ H₂O₂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵੀ ਸੂਤਰ HO ਹੈ। ਗਲੂਕੋਜ਼, C₆H₁₂O₆, ਦਾ ਅਨੁਭਵੀ ਸੂਤਰ CH₂O ਹੈ, ਜੋ ਫਾਰਮਲਡੀਹਾਈਡ ਅਤੇ ਐਸੀਟਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਹੈ।

ਇਕੱਲੇ ਪੁੰਜ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਨੁਭਵੀ ਸੂਤਰ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ H₂O₂ ਅਤੇ HO ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸੰਘਟਨ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਗੁਣਜ ਲੱਭਣ ਲਈ ਮੋਲਰ ਪੁੰਜ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਮਾਪ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੋਡੀਅਮ ਕਲੋਰਾਈਡ ਵਰਗੇ ਆਇਨਿਕ ਯੌਗਿਕਾਂ ਲਈ, ਜੋ ਵੱਖਰੇ ਅਣੂਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਲਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸੂਤਰ ਇਕਾਈ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਭਵੀ ਸੂਤਰ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਪਵਾਦ ਬਹੁਪਰਮਾਣੂਕ ਆਇਨ ਨੂੰ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਡੀਅਮ ਪਰਆਕਸਾਈਡ, Na₂O₂, ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਰਆਕਸਾਈਡ ਆਇਨ O₂²⁻ ਹੈ।

ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਸੂਤਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸੰਘਟਨ

ਕਿਸੇ ਤੱਤ ਦਾ ਪੁੰਜ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਯੌਗਿਕ ਦੇ ਇੱਕ ਮੋਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਤੱਤ ਦੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਮੋਲਰ ਪੁੰਜ ਨਾਲ ਭਾਗ ਕਰਕੇ 100 ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਈਡ ਦੋ ਦਸ਼ਮਲਵ ਸਥਾਨਾਂ ਤੱਕ ਗੋਲ ਕੀਤੇ IUPAC ਮਿਆਰੀ ਪਰਮਾਣੂ ਭਾਰ ਵਰਤਦੀ ਹੈ: H 1.01, C 12.01, N 14.01, O 16.00, S 32.06 ਅਤੇ Fe 55.85।

ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਉਦਾਹਰਨ 1। ਅਮੋਨੀਅਮ ਸਲਫੇਟ, (NH₄)₂SO₄, ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਪੁੰਜ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕੀ ਹੈ? ਇੱਕ ਸੂਤਰ ਇਕਾਈ ਵਿੱਚ 2 N, 8 H, 1 S ਅਤੇ 4 O ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਮੋਲਰ ਪੁੰਜ 2(14.01) + 8(1.01) + 32.06 + 4(16.00) = 28.02 + 8.08 + 32.06 + 64.00 = 132.16 g/mol ਹੈ। ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ: 28.02 ÷ 132.16 × 100 = 21.20% N। ਬਾਕੀ ਤੱਤਾਂ ਲਈ 6.11% H, 24.26% S ਅਤੇ 48.43% O ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਾਰਾਂ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਜੋੜ 100.00% ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਂਚਣ ਦਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਪਰਮਾਣੂ ਛੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ।

ਪੁੰਜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ-ਅੰਕ ਮੋਲ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ

ਪਾਦ-ਅੰਕ ਪਰਮਾਣੂ ਗਿਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਮੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਧੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੋਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਾਮਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੇ ਪੁੰਜ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਦਸ਼ਮਲਵ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਵਾਲੇ ਕਦਮ ਲਈ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪ੍ਰਯੋਗਾਤਮਕ ਅਨੁਪਾਤ ਘੱਟ ਹੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸਟੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਦੇ ਲਗਭਗ 0.1 ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਲੇ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ 1.5, 1.33, 1.67, 1.25 ਜਾਂ 1.75 ਦੇ ਨੇੜੇ ਦਾ ਮੁੱਲ ਭਿੰਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਹਰ ਅਨੁਪਾਤ ਨੂੰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ 2, 3 ਜਾਂ 4 ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰੋ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, 1.737 g Fe ਅਤੇ 0.747 g O ਵਾਲਾ ਆਇਰਨ ਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਨਮੂਨਾ 0.03110 mol Fe ਅਤੇ 0.0467 mol O ਦਿੰਦਾ ਹੈ। O:Fe ਅਨੁਪਾਤ 1.50 ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰਨ ’ਤੇ Fe₂O₃ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

• ਪੁੰਜਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਨ, ਤਾਂ 100 g ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਮੰਨ ਲਓ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਗ੍ਰਾਮ ਬਣ ਜਾਵੇ।
• ਹਰ ਪੁੰਜ ਨੂੰ ਉਸ ਤੱਤ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਭਾਰ ਨਾਲ ਮੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲੋ।
• ਹਰ ਮੋਲ ਮੁੱਲ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਮੁੱਲ ਨਾਲ ਭਾਗ ਕਰੋ।
• ਜੇ ਕੋਈ ਅਨੁਪਾਤ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਅਨੁਪਾਤਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰੋ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਬਣਾ ਦੇਵੇ।
• ਪਾਦ-ਅੰਕ ਰਿਵਾਇਤੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ (ਕਾਰਬਨਿਕ ਯੌਗਿਕਾਂ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ C, ਫਿਰ H, ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ)।

ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਉਦਾਹਰਨ: ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸੰਘਟਨ ਤੋਂ ਕਾਰਬੋਕਸਿਲਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ

ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਉਦਾਹਰਨ 2। ਇੱਕ ਚਿੱਟੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲੀ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਪੁੰਜ ਅਨੁਸਾਰ 40.68% C, 5.13% H ਅਤੇ 54.19% O ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਮਾਪ ਇਸ ਦਾ ਮੋਲਰ ਪੁੰਜ 118 g/mol ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਭਵੀ ਅਤੇ ਅਣੂ ਸੂਤਰ ਲੱਭੋ।

100 g ਮੰਨ ਲਓ, ਇਸ ਲਈ ਨਮੂਨੇ ਵਿੱਚ 40.68 g C, 5.13 g H ਅਤੇ 54.19 g O ਹਨ। ਮੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲੋ: 40.68 g ÷ 12.01 g/mol = 3.387 mol C; 5.13 g ÷ 1.01 g/mol = 5.079 mol H; 54.19 g ÷ 16.00 g/mol = 3.387 mol O। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਮੁੱਲ, 3.387, ਨਾਲ ਭਾਗ ਕਰੋ: C 1.000, H 1.500, O 1.000।

ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ 1.500 ਅੱਧਾ ਹੈ, ਗੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਅਨੁਪਾਤ ਨੂੰ 2 ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰੋ: C₂H₃O₂। ਇਸ ਦਾ ਸੂਤਰ ਪੁੰਜ 2(12.01) + 3(1.01) + 2(16.00) = 59.05 g/mol ਹੈ। ਗੁਣਜ 118 ÷ 59.05 = 2.00 ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਣੂ ਸੂਤਰ C₄H₆O₄ ਹੈ। ਇਹ ਸਕਸੀਨਿਕ ਤੇਜ਼ਾਬ ਦਾ ਸੂਤਰ ਹੈ। 1.5 ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਵੱਲ 2 ਤੱਕ ਗੋਲ ਕਰਨ ’ਤੇ CH₂O (30.03 g/mol) ਮਿਲਦਾ, ਅਤੇ 118 ÷ 30.03 = 3.93 ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਅਨੁਭਵੀ ਸੂਤਰ ਗ਼ਲਤ ਹੈ।

ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਉਦਾਹਰਨ: ਕਾਰਬਨਿਕ ਤਰਲ ਦਾ ਬਲਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ

ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਉਦਾਹਰਨ 3। ਸਿਰਫ਼ C, H ਅਤੇ O ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਤਰਲ ਦੇ 0.3150 g ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਵਾਧੂ ਆਕਸੀਜਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ 0.6293 g CO₂ ਅਤੇ 0.2577 g H₂O ਬਣਦੇ ਹਨ। ਵਾਸ਼ਪ ਦਾ ਮੋਲਰ ਪੁੰਜ ਲਗਭਗ 88 g/mol ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਸੂਤਰ ਲੱਭੋ।

ਸਾਰਾ ਕਾਰਬਨ CO₂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ H₂O ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। C ਦਾ ਪੁੰਜ = 0.6293 g CO₂ × (12.01 g C / 44.01 g CO₂) = 0.17173 g। H ਦਾ ਪੁੰਜ = 0.2577 g H₂O × (2.02 g H / 18.02 g H₂O) = 0.028888 g। ਆਕਸੀਜਨ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਖੋਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿਚਲੀ ਬਹੁਤੀ ਆਕਸੀਜਨ O₂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਤੋਂ ਆਈ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਲੱਭੋ: 0.3150 − 0.17173 − 0.028888 = 0.11438 g O।

ਮੋਲ: 0.17173 ÷ 12.01 = 0.014299 mol C; 0.028888 ÷ 1.01 = 0.028602 mol H; 0.11438 ÷ 16.00 = 0.0071488 mol O। 0.0071488 ਨਾਲ ਭਾਗ ਕਰਨ ’ਤੇ 2.000 : 4.001 : 1 ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਨੁਭਵੀ ਸੂਤਰ C₂H₄O ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੂਤਰ ਪੁੰਜ 44.06 g/mol ਹੈ। ਗੁਣਜ 88 ÷ 44.06 = 2.0 ਹੈ, ਜੋ C₄H₈O₂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੌਗਿਕਾਂ ਦਾ ਇਹੀ ਅਣੂ ਸੂਤਰ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਈਥਾਈਲ ਐਸੀਟੇਟ ਅਤੇ ਬਿਊਟੇਨੋਇਕ ਤੇਜ਼ਾਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਸਪੈਕਟ੍ਰੋਸਕੋਪੀ ਵਰਗੇ ਸੰਰਚਨਾਤਮਕ ਸਬੂਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ।

ਅਨੁਭਵੀ ਸੂਤਰ ਦੀਆਂ ਗਣਨਾਵਾਂ ਕਿੱਥੇ ਗ਼ਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦੋ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਮੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਦਲਣਾ ਹੈ ਇਹ ਚੁਣਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਸ ਅਨੁਪਾਤ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਨਜਿੱਠਣਾ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਸੂਤਰ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ।

ਫਿਰ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰਖੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਝਾਏ ਸੂਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਸੰਘਟਨ ਮੁੜ ਗਣਨਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਮਾਪੇ ਮੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰੋ; ਚੰਗੇ ਅੰਕੜੇ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਦੇ ਕੁਝ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੱਲ ਕੀਤੀ ਉਦਾਹਰਨ 2 ਵਿੱਚ, C₄H₆O₄ 40.68% C, 5.13% H ਅਤੇ 54.19% O ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ।

• 1.5 ਜਾਂ 1.33 ਦੇ ਅਨੁਪਾਤ ਨੂੰ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਤੱਕ ਗੋਲ ਕਰਨਾ।
• ਮੋਲ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਸਾਰਥਕ ਅੰਕਾਂ ਤੱਕ ਗੋਲ ਕਰਨਾ, ਜੋ ਸਾਫ਼ 1.50 ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
• ਆਕਸੀਜਨ ਦੇ ਪੁੰਜ ਨੂੰ 32.00 g/mol ਨਾਲ ਭਾਗ ਕਰਨਾ। O ਦਾ ਪਰਮਾਣੂ ਭਾਰ, 16.00, ਵਰਤੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਦ-ਅੰਕ ਪਰਮਾਣੂ ਗਿਣਦੇ ਹਨ।
• ਬਲਨ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਵਿਚਲੀ ਆਕਸੀਜਨ ਨੂੰ ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਮੰਨ ਲੈਣਾ। ਨਮੂਨੇ ਦੀ ਆਕਸੀਜਨ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਲੱਭੋ।
• ਗੁੰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਨਾ। ਜੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤਾਂ ਦਾ ਜੋੜ 100% ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤੱਤ, ਅਕਸਰ ਆਕਸੀਜਨ, ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
• ਗੈਰ-ਪੂਰਨ-ਅੰਕ ਅਣੂ ਗੁਣਜ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ। ਜੇ ਮੋਲਰ ਪੁੰਜ ÷ ਅਨੁਭਵੀ ਸੂਤਰ ਪੁੰਜ ਪੂਰਨ ਅੰਕ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਨੁਭਵੀ ਸੂਤਰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਂਚੋ।