ពន្យល់ពីប្រតិករកំណត់ និងទិន្នផលភាគរយ

ហេតុអ្វីបានជាម៉ូល មិនមែនក្រាម សម្រេចថាប្រតិករណាអស់

សមីការមានលំនឹងរាប់ភាគល្អិត។ 2 H₂ + O₂ → 2 H₂O មានន័យថាម៉ូលេគុលអ៊ីដ្រូសែនពីរមានប្រតិកម្មជាមួយម៉ូលេគុលអុកស៊ីសែនមួយ ឬ 2 mol ជាមួយ 1 mol។ វាមិនប្រាប់អ្វីដោយផ្ទាល់អំពីក្រាមទេ ព្រោះសារធាតុផ្សេងគ្នាមានម៉ាសម៉ូលខុសគ្នា។ ដូច្នេះការប្រៀបធៀបម៉ាសរបស់ប្រតិករពីរមិនអាចប្រាប់អ្នកថាមួយណាអស់មុនបានទេ។

ផលធៀបម៉ូលពីមេគុណដំណើរការដូចអត្រាប្តូររវាងសារធាតុ។ ដើម្បីប្រើវា ចូរបម្លែងម៉ាស ឬមាឌដែលបានផ្តល់នីមួយៗទៅម៉ូលជាមុន អនុវត្តផលធៀប ហើយបម្លែងត្រឡប់ទៅក្រាមវិញតែនៅពេលសំណួរសួររកម៉ាសប៉ុណ្ណោះ។

ការប្រៀបធៀបក្នុងផ្ទះបាយបង្ហាញពីគំនិតនេះ។ ប្រសិនបើសាំងវិចនីមួយៗត្រូវការនំបុ័ង 2 ចំណិត និងឈីស 1 ចំណិត នោះនំបុ័ង 10 ចំណិត និងឈីស 7 ចំណិតធ្វើបានតែសាំងវិច 5 ប៉ុណ្ណោះ។ នំបុ័ងកម្រិតលទ្ធផល ទោះមានចំណិតច្រើនជាងក៏ដោយ ព្រោះរូបមន្តប្រើនំបុ័ងលឿនជាងពីរដង។

ការធ្វើតេស្តដែលអាចទុកចិត្តបានពីរសម្រាប់ប្រតិករកំណត់

ប្រៀបធៀបបរិមាណផលិតផល។ សម្រាប់ប្រតិករនីមួយៗ គណនាថាតើវាអាចបង្កើតផលិតផលបានប៉ុន្មាន ប្រសិនបើអ្វីៗផ្សេងទៀតគ្មានដែនកំណត់។ ប្រតិករដែលផ្តល់បរិមាណផលិតផលតិចបំផុតគឺប្រតិករកំណត់ ហើយបរិមាណតិចបំផុតនោះគឺទិន្នផលទ្រឹស្តី។ ការធ្វើតេស្តនេះឆ្លើយសំណួរតាមដានទូទៅបំផុតក្នុងពេលតែមួយ។

ប្រៀបធៀបអ្វីដែលត្រូវការជាមួយអ្វីដែលមាន។ ជ្រើសប្រតិករមួយ គណនាថាតើវាត្រូវការប្រតិករទីពីរប៉ុន្មាន ហើយប្រៀបធៀបជាមួយអ្វីដែលមាន។ ប្រសិនបើមានតិចជាងអ្វីដែលត្រូវការ នោះប្រតិករទីពីរជាប្រតិករកំណត់ បើមិនដូច្នោះទេ ប្រតិករទីមួយគឺជាប្រតិករកំណត់។ ផ្លូវកាត់សមមូលមួយចែកបរិមាណម៉ូលរបស់ប្រតិករនីមួយៗនឹងមេគុណរបស់វា ផលចែកតូចបំផុតសម្គាល់ប្រតិករកំណត់។

តេស្តទាំងពីរត្រូវការសមីការមានលំនឹង និងបរិមាណជាម៉ូល។ ជាមួយប្រតិករបី ឬច្រើនជាងនេះ តេស្តបរិមាណផលិតផល ឬផ្លូវកាត់ចែកនឹងមេគុណ មានឱកាសខុសតិចជាងការប្រៀបធៀបប្រតិករជាគូ។

ឧទាហរណ៍ដោះស្រាយ៖ ខ្សែទង់ដែងក្នុងសូលុយស្យុងប្រាក់នីត្រាត

ទង់ដែងជំនួសប្រាក់ពីប្រាក់នីត្រាត៖ Cu(s) + 2 AgNO₃(aq) → Cu(NO₃)₂(aq) + 2 Ag(s)។ ខ្សែទង់ដែង 3.00 g ត្រូវបានដាក់ក្នុងសូលុយស្យុងដែលមាន AgNO₃ 8.50 g។ តើប្រតិករណាជាប្រតិករកំណត់ តើប្រាក់អាចបង្កើតបានម៉ាសប៉ុន្មាន ហើយទង់ដែងនៅសល់ប៉ុន្មាន? ម៉ាសម៉ូលប្រើម៉ាសអាតូមស្តង់ដារ IUPAC ដែលបានបង្គត់ដល់ពីរខ្ទង់ទសភាគ (Cu 63.55, Ag 107.87, N 14.01, O 16.00) ដូច្នេះ AgNO₃ គឺ 169.88 g/mol។

បម្លែងទៅម៉ូល ដោយរក្សាខ្ទង់បន្ថែម៖ Cu 3.00 g ÷ 63.55 g/mol = Cu 0.047207 mol ហើយ AgNO₃ 8.50 g ÷ 169.88 g/mol = AgNO₃ 0.050035 mol។ ទង់ដែងនឹងត្រូវការ AgNO₃ 2 × 0.047207 = 0.094414 mol ប៉ុន្តែមានតែ 0.050035 mol ប៉ុណ្ណោះ ដូច្នេះ AgNO₃ ជាប្រតិករកំណត់ ទោះបីម៉ាសរបស់វាជិតបីដងនៃទង់ដែងក៏ដោយ។

ទិន្នផលទ្រឹស្តីនៃប្រាក់៖ AgNO₃ 0.050035 mol × (Ag 2 mol / AgNO₃ 2 mol) × 107.87 g/mol = 5.397 g រាយការណ៍ថា 5.40 g។ ការគណនាដោយផ្អែកលើទង់ដែងជំនួសវិញនឹងទស្សន៍ទាយប្រាក់ 10.18 g ដែលមិនអាចបង្កើតបានទេ ព្រោះប្រាក់នីត្រាតអស់មុន។

ទង់ដែងលើស៖ AgNO₃ ប្រើអស់ 0.050035 mol ÷ 2 = Cu 0.025018 mol ឬ 0.025018 mol × 63.55 g/mol = 1.590 g។ ទង់ដែងនៅសល់ = 3.00 g − 1.590 g = 1.41 g រាយការណ៍ដល់ខ្ទង់ភាគរយ ព្រោះ 3.00 g ត្រូវបានដឹងដល់ខ្ទង់ភាគរយ។ ម៉ាសត្រូវបានអភិរក្ស៖ Ag 5.397 g + Cu(NO₃)₂ 4.693 g (187.57 g/mol) + Cu 1.410 g = 11.50 g ស្មើនឹង 3.00 g + 8.50 g នៅដើម។

ទិន្នផលទ្រឹស្តី ជាក់ស្តែង និងភាគរយ

ទិន្នផលទ្រឹស្តីគឺបរិមាណផលិតផលអតិបរមាដែលប្រតិករកំណត់អាចបង្កើតបាន ដោយសន្មតថាប្រតិកម្មដំណើរការដល់ទីបញ្ចប់ដូចបានសរសេរ ដោយគ្មានប្រតិកម្មរង និងគ្មានការបាត់បង់។ ទិន្នផលជាក់ស្តែងគឺបរិមាណដែលអ្នកញែក និងវាស់បាន។ ទិន្នផលភាគរយ = (ទិន្នផលជាក់ស្តែង ÷ ទិន្នផលទ្រឹស្តី) × 100%។

ទិន្នផលក្រោម 100% គឺជារឿងធម្មតា។ ប្រតិកម្មអាចដល់លំនឹងមុនពេលប្រតិករកំណត់ត្រូវបានប្រើអស់ ប្រតិកម្មរងអាចប្រើប្រតិករ ហើយផលិតផលបាត់បង់ក្នុងអំឡុងពេលច្រោះ ផ្ទេរ លាង ឬធ្វើគ្រីស្តាល់ឡើងវិញ។ ទិន្នផលលើសពី 100% សម្រាប់ផលិតផលដែលសន្មតថាសុទ្ធ ជាធម្មតាមានន័យថាវានៅមានសារធាតុរំលាយ ឬសារធាតុកខ្វក់ ឬម៉ាសត្រូវបានកត់ត្រាខុស។ ចាត់ទុកវាជាសញ្ញាដើម្បីសម្ងួត និងថ្លឹងឡើងវិញ មិនមែនជាលទ្ធផលទេ។

ទិន្នផលទាំងពីរត្រូវតែពិពណ៌នាអំពីសារធាតុដូចគ្នាក្នុងឯកតាដូចគ្នា។ ប្រសិនបើទិន្នផលទ្រឹស្តីជាម៉ូល ចូរបម្លែងទិន្នផលជាក់ស្តែងទៅជាម៉ូលផងដែរ ឬបង្ហាញទាំងពីរជាក្រាម។

ឧទាហរណ៍ដោះស្រាយ៖ ទិន្នផលភាគរយនៃការសំយោគអេស្ទែរ

អ៊ីសូប៉ង់ទីលអាសេតាត ជាអេស្ទែរដែលមានក្លិនដូចចេក បង្កើតពីអាស៊ីតអាសេទិក និងអាល់កុលអ៊ីសូប៉ង់ទីល (3-មេទីល-1-ប៊ុយតាណុល)៖ C₂H₄O₂ + C₅H₁₂O → C₇H₁₄O₂ + H₂O។ ល្បាយនៃអាស៊ីតអាសេទិក 6.00 g និងអាល់កុលអ៊ីសូប៉ង់ទីល 7.50 g ផ្តល់អេស្ទែរសុទ្ធ 8.12 g។ តើទិន្នផលភាគរយប៉ុន្មាន?

ម៉ាសម៉ូល (C 12.01, H 1.01, O 16.00)៖ អាស៊ីតអាសេទិក 60.06 g/mol អាល់កុលអ៊ីសូប៉ង់ទីល 88.17 g/mol អេស្ទែរ 130.21 g/mol។ បរិមាណសារធាតុ៖ 6.00 g ÷ 60.06 g/mol = អាស៊ីត 0.09990 mol និង 7.50 g ÷ 88.17 g/mol = អាល់កុល 0.08506 mol។ ផលធៀបគឺ 1:1 ដូច្នេះអាល់កុលជាប្រតិករកំណត់ ហើយអាស៊ីត 0.01484 mol លើស។ ការប្រើប្រតិករមួយលើសគឺជាវិធីទូទៅមួយដើម្បីរុញប្រតិកម្មដែលកម្រិតដោយលំនឹងដូចនេះឱ្យទៅរកផលិតផល។

ទិន្នផលទ្រឹស្តី = 0.08506 mol × 130.21 g/mol = 11.076 g។ ទិន្នផលភាគរយ = (8.12 g ÷ 11.076 g) × 100% = 73.3% ខ្ទង់សំខាន់បីពី 8.12 g និង 7.50 g។ ការបង្គត់ទិន្នផលទ្រឹស្តីទៅ 11.1 g មុនចែកនឹងផ្តល់ 73.2% ដូច្នេះចូរយកតម្លៃដែលមិនបានបង្គត់ទៅមុខ។

ទិន្នផលភាគរយក៏ដំណើរការថយក្រោយដែរ។ ដើម្បីប្រមូលអេស្ទែរ 5.00 g ក្នុងទិន្នផល 73.3% ដូចគ្នា អ្នកត្រូវការទិន្នផលទ្រឹស្តី 5.00 g ÷ 0.733 = 6.82 g ដែលជាអេស្ទែរ 0.0524 mol។ នោះតម្រូវឱ្យមានអាល់កុលអ៊ីសូប៉ង់ទីលយ៉ាងហោចណាស់ 0.0524 mol ឬ 4.62 g ដោយអាស៊ីតលើស។

កំហុសទិន្នផល និងប្រតិករលើសដែលត្រូវពិនិត្យ

កំហុសភាគច្រើនក្នុងបញ្ហាទាំងនេះគឺកំហុសក្នុងការរៀបចំជាជាងនព្វន្ធ ដូច្នេះនីមួយៗមានការពិនិត្យដែលមិនតម្រូវឱ្យធ្វើការគណនាទាំងមូលឡើងវិញ។

បន្ទាប់ពីបញ្ចប់ ចូរបញ្ជាក់បីរឿង៖ ប្រតិករកំណត់ត្រូវបានជ្រើសរើសពីម៉ូល ទិន្នផលទ្រឹស្តីមកពីប្រតិករនោះ ហើយទិន្នផលភាគរយគឺ 100% ឬតិចជាងនេះ។

• ជ្រើសប្រតិករកំណត់ដោយប្រៀបធៀបម៉ាស។ ក្នុងឧទាហរណ៍ទង់ដែង ប្រតិករដែលមានម៉ាសធំជាងគឺជាប្រតិករកំណត់។
• ប្រៀបធៀបបរិមាណជាម៉ូលដោយគ្មានមេគុណ។ ចែកបរិមាណនីមួយៗនឹងមេគុណរបស់វា ឬគណនាផលិតផលពីប្រតិករនីមួយៗ។
• គណនាទិន្នផលទ្រឹស្តីពីប្រតិករលើស។ ទិន្នផលទ្រឹស្តីតែងតែជាបរិមាណតូចជាងនៃបរិមាណផលិតផលដែលអាចមាន។
• រកចំនួនលើសដែលនៅសល់ដោយដកម៉ាសនៃសារធាតុមួយពីម៉ាសនៃសារធាតុមួយទៀត។ ចូរគណនាថាតើប្រតិករលើសត្រូវបានប្រើអស់ប៉ុន្មាន ក្នុងឯកតារបស់វាផ្ទាល់ ហើយដកវាពីបរិមាណនៃសារធាតុដូចគ្នាដែលមាន។
• ប្តូរទិន្នផលជាក់ស្តែង និងទិន្នផលទ្រឹស្តីក្នុងរូបមន្ត។ ទិន្នផលភាគរយលើសពី 100% សម្រាប់ផលិតផលស្ងួត និងសុទ្ធមានន័យថាមានអ្វីមួយខុស។
• បង្គត់តម្លៃកម្រិតកណ្តាល។ ចូរធ្វើជំហានចុងក្រោយឡើងវិញជាមួយលេខដែលមិនបានបង្គត់ ហើយមើលថាតើខ្ទង់ដែលបានរាយការណ៍ផ្លាស់ប្តូរឬអត់។