Sísọ Àwọn Agbo Kẹ́místrì Lórúkọ: Íọ̀nù, Mọ́lẹ́kùùlù, Àwọn Ásídì àti Àwọn Hídíréètì

Yíyan ètò orúkọ láti inú fọ́múlà

Wo ohun tí fọ́múlà náà ní kí o tó gbìyànjú láti sọ ọ́ lórúkọ. Ẹrù iná ni ó ń mú àwọn agbo íọ̀nù dúró, nítorí náà àwọn orúkọ wọn ń sọ àwọn íọ̀nù, wọ́n sì fi ìkà sílẹ̀ fún ìdọ́gba ẹrù iná. Àwọn agbo mọ́lẹ́kùùlù kò ní ẹrù iná íọ̀nù láti ṣe ìdọ́gba, nítorí náà àwọn orúkọ wọn gbọ́dọ̀ sọ iye átọ̀mù kọ̀ọ̀kan pẹ̀lú àwọn ìpele Gíríìkì. Àwọn ásídì ní orúkọ tiwọn nítorí a ń sọ wọ́n lórúkọ nípa bí wọ́n ṣe ń hùwà nínú omi.

Ka fọ́múlà kọ̀ọ̀kan nípasẹ̀ àtòkọ àyẹ̀wò tó wà nísàlẹ̀, ní ìtò, kí o sì dúró ní ìbámu àkọ́kọ́.

• Fọ́múlà tí àmì ìdá àti omi tẹ̀lé, bíi ·5H₂O: hídíréètì. Sọ agbo náà lórúkọ, lẹ́yìn náà fi ọ̀rọ̀ hídíréètì kún un.
• Fọ́múlà tó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú H tí a kọ bí ojútùú inú omi, (aq): ásídì.
• Irin kan, tàbí íọ̀nù amóníọ́mù NH₄⁺, tí a so pọ̀ mọ́ àwọn aláìjẹ́ irin: agbo íọ̀nù.
• Àwọn aláìjẹ́ irin nìkan, láìsí amóníọ́mù: agbo mọ́lẹ́kùùlù tí a sọ lórúkọ pẹ̀lú àwọn ìpele.

Àwọn orúkọ íọ̀nù àti nọ́ńbà Stock fún àwọn ẹrù iná tó ń yípadà

Sọ kátáíọ̀nù lórúkọ ní àkọ́kọ́, lẹ́yìn náà ánáíọ̀nù. Kátáíọ̀nù oníátọ̀mù kan ń tọ́jú orúkọ èròjà (sódíọ́mù, kálísíọ́mù), ánáíọ̀nù oníátọ̀mù kan sì gba gbòǹgbò orúkọ èròjà pẹ̀lú -áìdì (klóráìdì, ọ́ksáìdì, náítráìdì). Àwọn orúkọ íọ̀nù kì í lo àwọn ìpele bíi dáì- tàbí tíráì- láti ka àwọn íọ̀nù; àwọn àkọsílẹ̀ ìsàlẹ̀ tẹ̀lé láti inú ẹrù iná, nítorí náà sísọ wọ́n jẹ́ àtúnsọ.

Ọ̀pọ̀ irin, pàápàá àwọn irin àyípadà àti tìnì àti òjé, ń ṣẹ̀dá kátáíọ̀nù ju ọ̀kan lọ. Fún wọ̀nyí, ètò Stock fi nọ́ńbà ọ́ksìdéṣọ̀n irin náà, tó dọ́gba pẹ̀lú ẹrù iná rẹ̀ fún kátáíọ̀nù oníátọ̀mù kan, sínú àkámọ́ ní nọ́ńbà Róòmù: irin(II) jẹ́ Fe²⁺ àti irin(III) jẹ́ Fe³⁺. Àwọn irin tó ní ẹrù iná tó wọ́pọ̀ kan péré kì í gba nọ́ńbà: àwọn irin ẹgbẹ́ 1 (+1), àwọn irin ẹgbẹ́ 2 (+2), aluminiọ́mù (+3), síńkì (+2) àti fàdákà (+1).

Àpẹẹrẹ ìṣiṣẹ́: sọ Co₃(PO₄)₂ lórúkọ. Fọ́sífétì jẹ́ PO₄³⁻, nítorí náà fọ́sífétì méjì ní 2 × (−3) = −6. Àwọn íọ̀nù kóbáàltì mẹ́ta gbọ́dọ̀ jẹ́ +6 lápapọ̀, nítorí náà ọ̀kọ̀ọ̀kan jẹ́ +6 ÷ 3 = +2. Orúkọ náà ni kóbáàltì(II) fọ́sífétì. Kíyèsí pé nọ́ńbà Róòmù ni ẹrù iná íọ̀nù kan, kì í ṣe àkọsílẹ̀ ìsàlẹ̀.

Àpẹẹrẹ ìṣiṣẹ́ ní òdìkejì: kọ fọ́múlà tìnì(IV) sọ́lfáìdì. Tìnì(IV) jẹ́ Sn⁴⁺ àti sọ́lfáìdì jẹ́ S²⁻. Ìbátan odidi nọ́ńbà tó kéré jù tó ń ṣe ìdọ́gba ẹrù iná ni Sn⁴⁺ kan fún S²⁻ méjì, nítorí +4 + 2(−2) = 0. Fọ́múlà náà ni SnS₂.

Àwọn íọ̀nù oníátọ̀mù-púpọ̀ àti àpẹẹrẹ -étì/-ítì

Íọ̀nù oníátọ̀mù-púpọ̀ jẹ́ ẹgbẹ́ àwọn átọ̀mù tí a so ní kófálẹ́ǹtì tó ní ẹrù iná gbogbogbò. Ó ń tọ́jú orúkọ àti fọ́múlà rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ka inú agbo íọ̀nù. Nígbà tí fọ́múlà bá nílò ẹ̀dà íọ̀nù oníátọ̀mù-púpọ̀ ju ọ̀kan lọ, fi àkámọ́ yí i ká ṣáájú àkọsílẹ̀ ìsàlẹ̀: kálísíọ́mù náítíréètì jẹ́ Ca(NO₃)₂, kì í ṣe CaNO₃₂.

Ọ̀pọ̀ ọ́ksíánáíọ̀nù wà ní ìdílé. Íọ̀nù -étì ní ọ́ksíjìn kan ju íọ̀nù -ítì pẹ̀lú ẹrù iná kan náà: sọ́lfétì jẹ́ SO₄²⁻ àti sọ́lfítì jẹ́ SO₃²⁻. Fún ìdílé klóríìnì, pẹ́- ń fi ọ́ksíjìn kan kún un ju -étì, háípò- sì ń mú ọ̀kan kúrò ju -ítì. Fífi H⁺ kún ánáíọ̀nù ń jẹ́ kí ẹrù iná rẹ̀ kéré sí òdì nípasẹ̀ ẹ̀ka kan ó sì ń fi hídírójìn kún orúkọ náà. Àtòkọ tó wà nísàlẹ̀ bo àwọn íọ̀nù tí ọ̀pọ̀ ẹ̀kọ́ kẹ́místrì gbogbogbò ń retí kí o mọ̀.

• Amóníọ́mù NH₄⁺, háídíróksídì OH⁻, sáyánáídì CN⁻, pẹ́rọ́ksáìdì O₂²⁻, asítéètì CH₃COO⁻.
• Náítíréètì NO₃⁻, náítírítì NO₂⁻; sọ́lfétì SO₄²⁻, sọ́lfítì SO₃²⁻, hídírójìn sọ́lfétì HSO₄⁻.
• Kábọ́nétì CO₃²⁻, hídírójìn kábọ́nétì HCO₃⁻; fọ́sífétì PO₄³⁻, hídírójìn fọ́sífétì HPO₄²⁻, dáíhídírójìn fọ́sífétì H₂PO₄⁻.
• Pẹ́klóréètì ClO₄⁻, klóréètì ClO₃⁻, klóríìtì ClO₂⁻, háípóklóráítì ClO⁻ (a ń sọ àwọn ọ́ksíánáíọ̀nù brómínì àti áyódínì lórúkọ ní ọ̀nà kan náà).
• Pẹ́mángánéètì MnO₄⁻, kírómétì CrO₄²⁻, díkírómétì Cr₂O₇²⁻.

Àwọn ìpele fún àwọn agbo mọ́lẹ́kùùlù oníméjì

Fún agbo aláìjẹ́ irin méjì, a sábà máa ń sọ èròjà tó wà jìnnà sí òsì nínú tábìlì àwọn èròjà lórúkọ ní àkọ́kọ́; tí méjèèjì bá wà nínú ẹgbẹ́ kan náà, èyí tó wà nísàlẹ̀ ni ó kọ́kọ́ wá. Èròjà kejì ń gba òpin -áìdì. Àwọn orúkọ àṣà fún àwọn agbo ọ́ksíjìn kan pẹ̀lú klóríìnì, brómínì àti áyódínì ń fọ́ àpẹẹrẹ yìí nípa sísọ hálójìn lórúkọ ní àkọ́kọ́, bíi nínú díklóríìnì mọ́nọ́ksáìdì, Cl₂O; àwọn ìmọ̀ràn IUPAC ti ọdún 2005 mú àyọkúrò yìí kúrò wọ́n sì pe agbo kan náà ní ọ́ksíjìn díklóráìdì, OCl₂.

Àwọn ìpele Gíríìkì ń fún ni iye átọ̀mù kọ̀ọ̀kan: mọ́nọ̀- (1), dáì- (2), tíráì- (3), tẹ́trà- (4), pẹ́ńtà- (5), hẹ́ksà- (6), hẹ́ptà- (7), ọ́któ- (8), nónà- (9) àti dẹ́kà- (10). A kì í lo mọ́nọ̀- lórí èròjà àkọ́kọ́ rárá. Ọ̀pọ̀ ìwé ẹ̀kọ́ ń yọ a tàbí o ìkẹyìn ìpele kúrò ṣáájú ọ́ksáìdì, tó fún ni mọ́nọ́ksáìdì àti pẹ́ńtọ́ksáìdì; àwọn ìmọ̀ràn IUPAC ti ọdún 2005 ń tọ́jú ohùn àyàfi nínú mọ́nọ́ksáìdì, nítorí náà o tún máa rí àwọn orúkọ bíi díníítírójìn pẹ́ńtàọ́ksáìdì.

Àpẹẹrẹ ìṣiṣẹ́: sọ P₄S₁₀ lórúkọ. Àwọn èròjà méjèèjì jẹ́ aláìjẹ́ irin, nítorí náà lo àwọn ìpele. Fọ́sfọ́rọ́ọ̀sì wà jìnnà sí òsì, nítorí náà ó kọ́kọ́ wá: tẹ́trà-fọ́sfọ́rọ́ọ̀sì. Sọ́lfọ̀ gba dẹ́kà- àti òpin -áìdì: dẹ́kà-sọ́lfáìdì. Orúkọ náà ni tẹ́trà-fọ́sfọ́rọ́ọ̀sì dẹ́kà-sọ́lfáìdì. Lọ́nà òdìkejì, díníítírójìn tíráíọ́ksáìdì jẹ́ N₂O₃. A mọ àwọn agbo mọ́lẹ́kùùlù kan ní fere àwọn orúkọ àṣà nìkan, bíi omi, amóníà àti mẹ́tànì.

Àwọn orúkọ ásídì láti àwọn ánáíọ̀nù wọn

A rí orúkọ ásídì láti inú ánáíọ̀nù tó kù lẹ́yìn tí a mú àwọn íọ̀nù hídírójìn kúrò. Tí ánáíọ̀nù bá parí pẹ̀lú -áìdì, a pe ásídì náà ní ásídì hídíro- + gbòǹgbò + -íìkì: HBr(aq) ni ásídì hídírobrómíìkì. Láìsí omi, HBr jẹ́ gáàsì mọ́lẹ́kùùlù tí a pè ní hídírójìn brómáìdì; orúkọ ásídì ń ṣàpèjúwe ojútùú inú omi.

Fún àwọn ọ́ksìásídì, yí -étì padà sí -íìkì àti -ítì sí -ọ́ọ̀sì, kí o sì tọ́jú ìpele pẹ́- tàbí háípò- èyíkéyìí. Àwọn orúkọ ọ́ksìásídì kì í gba ìpele hídíro-. Náítíréètì fún ni ásídì náítíríkì, HNO₃; náítírítì fún ni ásídì náítírọ́ọ̀sì, HNO₂; sọ́lfétì fún ni ásídì sọ́lfúríìkì, H₂SO₄; fọ́sífétì fún ni ásídì fọ́sífóríìkì, H₃PO₄.

Àpẹẹrẹ ìṣiṣẹ́: sọ HIO₃ lórúkọ kí o sì kọ fọ́múlà ásídì háípóbrómọ́ọ̀sì. Yíyọ H⁺ kúrò lára HIO₃ fi IO₃⁻ sílẹ̀, áyódéètì, bíi klóréètì. Òpin -étì di -íìkì, nítorí náà ásídì náà ni ásídì áyódíìkì. Fún ásídì háípóbrómọ́ọ̀sì, òpin -ọ́ọ̀sì àti ìpele háípò- tọ́ka sí háípóbrómítì, BrO⁻. H⁺ kan ń ṣe ìdọ́gba ẹrù iná òdì kan, nítorí náà fọ́múlà náà ni HBrO.

Àwọn hídíréètì: àwọn orúkọ, àwọn fọ́múlà àti ìdá-ọgọ́rùn-ún omi

Hídíréètì jẹ́ ohun líle, tí ó sábà jẹ́ agbo íọ̀nù, tí àwọn mọ́lẹ́kùùlù omi wà nínú kristali rẹ̀ ní ìbátan tó dúró. Fọ́múlà náà ń fi omi hàn lẹ́yìn kókó àárín, orúkọ náà sì ń fi ìpele kún ọ̀rọ̀ hídíréètì: CoCl₂·6H₂O ni kóbáàltì(II) klóráìdì hẹ́ksàhídíréètì. Gbígbóná hídíréètì lè mú omi jáde kí ó sì fi agbo aláìní omi sílẹ̀.

Àpẹẹrẹ ìṣiṣẹ́: ìdá-ọgọ́rùn-ún omi nínú CoCl₂·6H₂O. Lo àwọn ìwúwo átọ̀mù àjọṣe IUPAC tí a ṣe àyè-yíyípo sí ibi ìdá mẹ́wàá méjì: Co 58.93, Cl 35.45, H 1.01 àti O 16.00 g/mol. Ìwúwo mọ́ọ̀lù CoCl₂ jẹ́ 58.93 + 2(35.45) = 129.83 g/mol. Omi jẹ́ 2(1.01) + 16.00 = 18.02 g/mol, nítorí náà omi mẹ́fà jẹ́ 6 × 18.02 = 108.12 g/mol. Ìwúwo mọ́ọ̀lù hídíréètì jẹ́ 129.83 + 108.12 = 237.95 g/mol, ìdá-ọgọ́rùn-ún ìwúwo omi sì jẹ́ (108.12 ÷ 237.95) × 100% = 45.44%.

Ìbátan kan náà ń sọ ohun tí gbígbóná yẹ kí ó fi sílẹ̀ tẹ́lẹ̀. Tí 3.500 g hídíréètì bá pàdánù gbogbo omi rẹ̀, CoCl₂ aláìní omi tó kù jẹ́ 3.500 g × (129.83 ÷ 237.95) = 1.910 g, omi tí a mú jáde sì jẹ́ 3.500 g − 1.910 g = 1.590 g. Díjítì pàtàkì mẹ́rin tọ́ nítorí ìwúwo àpẹẹrẹ àti gbogbo ìwúwo mọ́ọ̀lù ní mẹ́rin tó kéré jù.

Àwọn àṣìṣe orúkọ tó ń yí fọ́múlà padà

Orúkọ tí kò tọ́ jẹ́ nǹkan tí kò tọ́, nítorí náà kà orúkọ kọ̀ọ̀kan sí fọ́múlà tí o lè yẹ̀ wò. Lẹ́yìn sísọ agbo íọ̀nù lórúkọ, tún fọ́múlà náà kọ́ láti orúkọ rẹ kí o sì jẹ́rìí sí pé àwọn ẹrù iná rere àti òdì papọ̀ sí òdo. Lẹ́yìn sísọ agbo mọ́lẹ́kùùlù lórúkọ, jẹ́rìí sí pé ìpele kọ̀ọ̀kan bá àkọsílẹ̀ ìsàlẹ̀ mu.

Àwọn àṣìṣe wọ̀nyí ni kí o kọ́kọ́ wá.

• Lílo àwọn ìpele nínú àwọn orúkọ íọ̀nù, bíi pípe MgCl₂ ní mágnẹ́síọ́mù díklóráìdì. Orúkọ tó tọ́ ni mágnẹ́síọ́mù klóráìdì.
• Kíka nọ́ńbà Róòmù bí àkọsílẹ̀ ìsàlẹ̀. Irin(III) ọ́ksáìdì jẹ́ Fe₂O₃, kì í ṣe Fe₃O.
• Fífi nọ́ńbà sílẹ̀ fún irin tó ní ẹrù iná tó ń yípadà, tàbí fífi ọ̀kan kún un fún sódíọ́mù tàbí kálísíọ́mù.
• Dída sọ́lfáìdì (S²⁻), sọ́lfítì (SO₃²⁻) àti sọ́lfétì (SO₄²⁻) pọ̀.
• Fífi hídíro- kún ọ́ksìásídì. Ásídì hídírosọ́lfúríìkì jẹ́ H₂S(aq); H₂SO₄ ni ásídì sọ́lfúríìkì.
• Àìrí i pé mẹ́kúrì(I) wà bí ẹ̀ka Hg₂²⁺, nítorí náà mẹ́kúrì(I) klóráìdì jẹ́ Hg₂Cl₂.